Cò pháp lý và luật sư giả

Tháng 5/2026, cơ quan điều tra tỉnh An Giang khởi tố một người đàn ông sinh năm 1992 về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Người này có bằng cử nhân luật nhưng mới chỉ theo học lớp đào tạo nghề luật sư, vậy mà suốt một thời gian dài vẫn tự giới thiệu mình là luật sư. Khi một gia đình ở xã Khánh Bình có con trai bị bắt, họ tìm đến. Người này nói mình quen lãnh đạo ở Trung ương, có thể giúp con họ thoát án, và từ tháng 02 đến tháng 4/2026 gia đình đã nhiều lần đưa tổng cộng khoảng 19 tỉ đồng. Hồ sơ còn cho thấy người này từng có tiền án về tội Trộm cắp tài sản.

Đọc vụ việc, điều khiến tôi day dứt không phải con số 19 tỉ. Điều đáng nghĩ là suốt nhiều năm người này đi đâu cũng xưng luật sư mà không ai hỏi lại. Một gia đình đang hoảng loạn vì con bị tạm giam sẽ không mở máy tra cứu thẻ luật sư. Họ tin vào người nói năng trôi chảy, có danh xưng, có mối quan hệ với cơ quan chức năng các cấp. Kẻ lừa đảo hiểu rất rõ tâm lý đó.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Cơ quan Công an đã nhiều lần cảnh báo một kiểu lừa đảo lần hai. Các đối tượng lập tài khoản, fanpage, website mạo danh công ty luật, văn phòng luật sư để quảng cáo dịch vụ thu hồi tiền bị lừa, hứa chỉ thu phí khi đã lấy lại được tiền, nhắm thẳng vào những người vừa là nạn nhân. Có trường hợp chúng dùng đúng địa chỉ của tổ chức hành nghề luật sư thật, cắt ghép thẻ luật sư, chứng chỉ hành nghề giả, làm giả con dấu và tài liệu. Người đã mất tiền một lần, vì muốn gỡ lại, lại mất thêm lần nữa.

Nhìn rộng hơn, thị trường dịch vụ pháp lý nước ta đang tồn tại song song hai thế giới. Một bên là luật sư, chịu sự điều chỉnh của Luật Luật sư, Bộ Quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp, chịu kỷ luật của Đoàn Luật sư, có thể bị xóa tên, thu hồi thẻ. Bên kia là những người tự xưng chuyên viên pháp lý, văn phòng tư vấn, người “lo hồ sơ”, người “có quan hệ”. Họ nhận tiền, hứa kết quả, can thiệp vào quyết định sống còn của người khác, nhưng không chịu bất kỳ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp nào. Nghịch lý là luật sư thật vi phạm thì bị kỷ luật nghề nghiệp, còn người không có chuẩn mực gì để vi phạm thì gần như chỉ đối diện chế tài hành chính cho đến khi gây thiệt hại đủ lớn để thành án hình sự.

Khung pháp lý hiện hành không bỏ trống hoàn toàn hiện tượng nói trên. Luật Luật sư quy định cá nhân không đủ điều kiện mà hành nghề luật sư dưới bất kỳ hình thức nào sẽ bị buộc chấm dứt vi phạm, bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, và phải bồi thường nếu gây thiệt hại. Nghị định 109/2026/NĐ-CP quy định hành vi mạo danh luật sư để hành nghề, cung cấp dịch vụ pháp lý với danh nghĩa luật sư hoặc treo biển hiệu khi chưa có chứng chỉ hành nghề, chưa gia nhập Đoàn Luật sư bị phạt tiền từ 30 đến 40 triệu đồng. Đặt mức phạt ấy cạnh con số 19 tỉ đồng, có thể thấy chế tài hành chính không đủ sức răn đe với người đã quyết lừa. Quan trọng hơn, mọi chế tài đều đến sau. Nạn nhân cần được bảo vệ trước khi chuyển tiền, không phải sau khi bản án được tuyên.

Dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi) đang được hoàn thiện có những bước tiến đáng ghi nhận. Tại phiên họp ngày 27/8/2026 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan soạn thảo cho biết dự thảo bổ sung khái niệm dịch vụ pháp lý, cấm mạo danh luật sư, quảng cáo trái phép, thu thù lao bất hợp pháp, và yêu cầu ý kiến tư vấn pháp luật Việt Nam phải có chữ ký của luật sư Việt Nam. Lần đầu tiên, luật không chỉ quản người mang danh luật sư mà bắt đầu vẽ đường biên cho cả khu vực dịch vụ pháp lý.

Đó là hướng đi đúng. Nhưng tôi cho rằng cấm thôi chưa đủ, vì ba lẽ.

Thứ nhất, điều cấm chỉ có tác dụng khi người dân nhận ra vi phạm ngay tại thời điểm họ ra quyết định. Người lừa đảo không bao giờ tự nhận mình mạo danh. Nếu việc kiểm chứng một luật sư mất hàng giờ, phải biết người đó thuộc Đoàn nào, phải vào đúng trang của Đoàn đó, thì trên thực tế sẽ không ai kiểm chứng. Hiện nay thông tin về luật sư nằm rải rác ở cổng thông tin của từng Đoàn Luật sư, ở danh bạ của Liên đoàn và cả ở một số trang danh bạ do bên ngoài tự lập. Người dân không có một địa chỉ duy nhất, đáng tin, để trả lời câu hỏi đơn giản nhất là người đang ngồi trước mặt tôi có phải luật sư đang được phép hành nghề hay không.

Thứ hai, dự thảo sẽ tạo thêm một danh xưng mới cần được nhận diện. Dự thảo chuyển chế định “người tập sự hành nghề luật sư” thành “luật sư tập sự”, gia nhập Đoàn Luật sư ngay từ giai đoạn tập sự, và cho phép luật sư tập sự thực hiện một số hoạt động theo phân công, giám sát của luật sư hướng dẫn khi khách hàng đồng ý. Về đào tạo nghề, đây là thay đổi hợp lý. Về nhận diện, đây là thách thức thật. Người dân vốn đã khó phân biệt luật sư với người không phải luật sư, nay còn phải phân biệt luật sư với luật sư tập sự, và biết luật sư tập sự được làm gì, không được làm gì. Ngay trong thực tiễn hiện nay, danh xưng này đã được dùng rộng rãi trước khi luật ghi nhận. Đầu năm 2026, cơ quan điều tra ở Lạng Sơn bắt quả tang một người tập sự nhận tổng cộng 60 triệu đồng của vợ một bị can với lời hứa “chạy án”. Nếu không đi kèm cơ chế nhận diện rõ ràng, chế định tốt về đào tạo có thể trở thành vùng xám mới cho kẻ xấu.

Thứ ba, “chiến trường” của luật sư giả đã chuyển lên mạng. Fanpage mạo danh bị gỡ hôm nay thì ngày mai mọc lại dưới tên khác. Không cơ quan nào đơn độc xử lý nổi. Cần một cơ chế phối hợp thường trực, và trong cơ chế ấy tổ chức xã hội nghề nghiệp của luật sư phải là người trong cuộc chủ động, không chỉ là bên đăng tin cảnh báo.

Từ những điều trên, tôi kỳ vọng Liên đoàn Luật sư Việt Nam nhiệm kỳ mới sau Đại hội IV làm ba việc cụ thể.

Việc đầu tiên là xây dựng một cổng tra cứu luật sư quốc gia thống nhất, công khai, miễn phí. Người dân chỉ cần nhập họ tên hoặc số thẻ là biết người đó có phải luật sư không, thuộc Đoàn nào, hành nghề tại tổ chức nào, thẻ đang còn hiệu lực, bị tạm đình chỉ hay đã bị xóa tên. Luật sư tập sự phải được hiển thị riêng, kèm tên luật sư hướng dẫn. Dữ liệu phải cập nhật liên tục từ các Đoàn, nhất là khi nhiều Đoàn vừa hợp nhất sau sắp xếp đơn vị hành chính và hồ sơ thành viên đang được chuyển đổi. Liên đoàn là nơi cấp thẻ luật sư, nên cũng là chủ thể phù hợp nhất để giữ nguồn dữ liệu gốc.

Việc thứ hai là chuẩn hóa nhận diện. Thẻ luật sư nên có mã QR dẫn thẳng về cổng tra cứu, để việc kiểm chứng chỉ mất vài giây trên điện thoại. Liên đoàn nên ban hành bộ thông tin nhận diện bắt buộc trên biển hiệu, website, trang mạng xã hội và hợp đồng dịch vụ pháp lý, tối thiểu gồm số thẻ, Đoàn Luật sư, tên tổ chức hành nghề. Song song, cần truyền thông rộng rãi vài dấu hiệu đỏ mà bất kỳ người dân nào cũng hiểu được, chẳng hạn người tự xưng luật sư hứa chắc kết quả vụ án, khoe quan hệ với người tiến hành tố tụng, hay đề nghị chuyển tiền vào tài khoản cá nhân thay vì tài khoản của tổ chức hành nghề. Những dấu hiệu này đơn giản nhưng đủ để một gia đình đang hoảng loạn dừng lại trước khi chuyển tiền.

Việc thứ ba là thiết lập cơ chế phối hợp xử lý mạo danh. Liên đoàn và mỗi Đoàn Luật sư nên có đầu mối tiếp nhận phản ánh về hành vi mạo danh, xác minh nhanh và chuyển ngay cho cơ quan công an. Liên đoàn cần ký quy chế phối hợp với Bộ Công an, Bộ Tư pháp và làm việc với các nền tảng mạng xã hội để gỡ nhanh trang mạo danh luật sư, mạo danh tổ chức hành nghề. Tôi cũng đề nghị trong quá trình hoàn thiện dự thảo, Liên đoàn kiến nghị bổ sung trách nhiệm của bên cung cấp dịch vụ quảng cáo trực tuyến trong việc xác minh tư cách luật sư trước khi chạy quảng cáo dịch vụ pháp lý mang danh luật sư.

Cũng phải nói thẳng một điều. Cò pháp lý không chỉ sống nhờ người ngoài nghề. Có những trường hợp chính người có thẻ luật sư cho mượn danh, ký hợp đồng hộ, để người khác đứng sau thu tiền và làm việc. Pháp luật đã có chế tài đối với hành vi cho người khác sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sư để hành nghề. Nếu Liên đoàn và các Đoàn không kiên quyết xử lý kỷ luật những trường hợp này, thì cổng tra cứu dù hiện đại đến đâu cũng chỉ xác nhận một cái tên thật đang che cho một hoạt động giả. Tự quản nghề nghiệp chỉ có sức thuyết phục khi giới luật sư chứng minh được mình tự làm sạch hàng ngũ của mình.

Chủ tịch Quốc hội, khi cho ý kiến về dự án luật, đã nhấn mạnh rằng đây không chỉ là luật quản lý một nghề mà còn là luật bảo vệ công lý và quyền con người. Tôi cho rằng bảo vệ công lý bắt đầu từ việc rất cụ thể là người dân biết chắc ai là luật sư. Một người dân tra cứu được luật sư của mình trong mười giây có giá trị hơn nhiều bản khuyến cáo. Đại hội đại biểu Luật sư toàn quốc lần thứ IV là thời điểm thích hợp để Liên đoàn đặt nhiệm vụ này vào chương trình hành động nhiệm kỳ, với mốc thời gian và người chịu trách nhiệm rõ ràng. Bởi mỗi vụ luật sư giả không chỉ lấy tiền của một gia đình, nó còn lấy đi một phần niềm tin mà cả đội ngũ luật sư đã mất nhiều năm mới xây dựng được.

Thạc sĩ, Luật sư HOÀNG HÀ

Công ty Luật TNHH MTV Thiên Quý

Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh.