Học từ Mỹ, Phần Lan: Từ tư duy lấy phòng ngừa làm trọng tâm đến quản trị giao thông bền vững

Phần Lan: Biến dữ liệu tai nạn thành bài học cải thiện hệ thống

Phần Lan có lịch sử điều tra chuyên sâu tai nạn giao thông đường bộ từ năm 1968. Hoạt động này hiện được Viện Dữ liệu Tai nạn Phần Lan (OTI) điều phối với các nhóm điều tra độc lập hoạt động trên toàn quốc.

Điểm nổi bật của mô hình này là cách tiếp cận đa ngành. Dữ liệu được xem xét từ nhiều góc độ, bao gồm hành vi con người, kỹ thuật phương tiện, môi trường đường bộ, y khoa, tâm lý và các yếu tố liên quan khác. Thay vì chỉ tập trung vào diễn biến trực tiếp của một vụ va chạm, quá trình nghiên cứu còn tìm hiểu những điều kiện đã tồn tại trước đó: Phương tiện có đặc điểm nào ảnh hưởng đến mức độ an toàn? Thiết kế đường và môi trường xung quanh có làm gia tăng rủi ro? Thương tích hình thành theo cơ chế nào? Yếu tố nào có thể được cải thiện để giảm khả năng tái diễn?

Thông tin thu thập được được hệ thống hóa trong cơ sở dữ liệu của OTI và sử dụng cho các hoạt động nghiên cứu an toàn đường bộ, nâng cao an toàn phương tiện, cải thiện môi trường giao thông và đào tạo người lái.

Nhờ vậy, bài học từ một vụ va chạm không nằm lại trong một hồ sơ riêng lẻ mà tiếp tục được chuyển hóa thành tri thức, giúp nhận diện các mô hình rủi ro và mở rộng khả năng phòng ngừa trong tương lai.

Mỹ: Từ phát hiện rủi ro đến khuyến nghị an toàn

Tại Mỹ, Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia (NTSB) sử dụng kết quả nghiên cứu các sự cố giao thông nghiêm trọng để xây dựng khuyến nghị an toàn cho những tổ chức có khả năng tạo ra thay đổi.

Các khuyến nghị có thể liên quan đến tiêu chuẩn kỹ thuật, thiết kế phương tiện, điều kiện hạ tầng, đào tạo, quy trình vận hành hoặc cơ chế giám sát an toàn. Tiến độ thực hiện từng khuyến nghị được tiếp tục theo dõi trong nhiều năm.

Theo NTSB, khuyến nghị an toàn là sản phẩm quan trọng nhất của quá trình nghiên cứu, bởi giá trị của dữ liệu không chỉ nằm ở việc lý giải một sự việc đã xảy ra mà còn ở khả năng ngăn ngừa những sự việc tương tự, giảm thương tích và bảo vệ tính mạng.

Chẳng hạn, với một vụ phương tiện rời làn đường, quá trình phân tích có thể mở rộng sang hệ thống cảnh báo lệch làn, khả năng hỗ trợ giữ làn, cấu tạo lề đường, đặc điểm phương tiện và điều kiện vận hành. Mỗi yếu tố được xem như một mắt xích có thể góp phần ngăn va chạm hoặc giảm mức độ nghiêm trọng của hậu quả.

Từ phòng ngừa thương tích đến giao thông bền vững

Kinh nghiệm của Phần Lan và Mỹ gặp nhau ở một điểm: Mỗi vụ va chạm cần được xem như một nguồn dữ liệu để hệ thống giao thông tiếp tục học hỏi.

Con người có thể mất tập trung, phản ứng chậm hoặc đưa ra quyết định thiếu an toàn, và không hệ thống giao thông nào có thể loại bỏ hoàn toàn những sai sót ấy. Tuy nhiên, hậu quả còn chịu tác động từ tốc độ va chạm, kết cấu phương tiện, thiết kế hạ tầng, trang thiết bị bảo vệ và điều kiện vận hành.

Cách tiếp cận này cho thấy an toàn giao thông không phụ thuộc vào một giải pháp đơn lẻ, mà được tạo nên từ nhiều lớp bảo vệ cùng hoạt động.

Khi dữ liệu sau va chạm được ghi nhận và phân tích đầy đủ, mỗi sự việc sẽ góp phần làm rõ cơ chế phát sinh rủi ro, nguyên nhân gây thương tích và những lớp bảo vệ còn thiếu. Đây cũng là nền tảng của tư duy an toàn hiện đại: không chỉ hạn chế sai sót, mà còn giảm nhẹ thương tích khi sai sót xảy ra, hướng tới một hệ thống giao thông an toàn và bền vững hơn.

Khung phương pháp luận 5i: Năm nguyên tắc hướng tới phòng ngừa

Từ thực tiễn nghiên cứu an toàn trong giao thông và nhiều lĩnh vực liên quan, TS. Tho Bella Dinh-Zarr, Ray Shuey và Lori Mooren đã đề xuất Khung phương pháp luận 5i trong một công trình được công bố trên tạp chí khoa học Accident Analysis & Prevention năm 2024.

Khung 5i gồm năm đặc tính:

• Chuyên sâu - In-depth: Xem xét chuỗi sự kiện trước, trong và sau va chạm; phân tích mối liên hệ giữa con người, phương tiện, hạ tầng, môi trường và điều kiện vận hành.
• Khách quan - Impartial: Tiếp cận dữ liệu trên cơ sở trung lập, khoa học; hạn chế ảnh hưởng của những giả định ban đầu đến kết quả phân tích.
• Tức thời - Immediate: Ghi nhận sớm những dấu vết, thông tin và dữ liệu có thể thay đổi hoặc mất đi theo thời gian.
• Độc lập - Independent: Bảo đảm tính độc lập chuyên môn trong quá trình xem xét dữ liệu và hình thành nhận định.
• Phòng ngừa thương tích - Injury Prevention: Đặt việc bảo vệ tính mạng, giảm mức độ thương tích và ngăn ngừa hậu quả tương tự làm mục tiêu xuyên suốt.

Khung 5i không tìm kiếm một nguyên nhân đơn lẻ cho mỗi vụ va chạm. Thay vào đó, phương pháp này gợi mở việc xác định những điểm trong toàn bộ chuỗi sự kiện mà tại đó một biện pháp can thiệp có thể ngăn va chạm xảy ra hoặc giảm mức độ thương tích.

AA Vietnam chia sẻ nguồn tri thức vì di chuyển an toàn

Với vai trò thành viên Liên đoàn Ô tô Thế giới (FIA), AA Vietnam chia sẻ Khung phương pháp luận 5i như một nguồn tham khảo khoa học dành cho cộng đồng.

Hoạt động này góp phần lan tỏa tư duy tiếp cận dữ liệu một cách chuyên sâu, khách quan và hướng tới phòng ngừa; đồng thời thúc đẩy sự quan tâm của cộng đồng đối với những giải pháp di chuyển an toàn, văn minh và bền vững. Tinh thần của Khung 5i cũng gắn với Mục tiêu Phát triển Bền vững 3.6 về giảm số người tử vong và bị thương do tai nạn giao thông, cùng Mục tiêu 11.2 về phát triển hệ thống giao thông an toàn, dễ tiếp cận và bền vững.

Thông qua việc giới thiệu nguồn tư liệu này, AA Vietnam kỳ vọng đóng góp vào sự phát triển môi trường di chuyển an toàn, bền vững tại Việt Nam./.