TAND Tối cao hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ 'phạm tội do lạc hậu'

Ngày 30/9, TAND Tối cao đã ban hành Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP về hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Hình sự (BLHS). Nghị quyết này có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15/11/2025.

Theo đó, tại Điều 2 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, TAND Tối cao đã có hướng dẫn và giải thích rõ nội dung của từng tình tiết giảm nhẹ được quy định tại khoản 1 Điều 51 BLHS, trong đó có tình tiết "phạm tội do lạc hậu" quy định tại điểm m khoản 1 Điều 51 BLHS.

Cụ thể, theo hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, tình tiết phạm tội do lạc hậu là trường hợp phạm tội do nhận thức, trình độ thấp kém mà không nhận thức đầy đủ tính chất nghiêm trọng do hành vi của mình gây ra hoặc không theo kịp đà tiến bộ, đà phát triển chung của xã hội.

Chỉ áp dụng tình tiết “phạm tội do lạc hậu” nếu sự lạc hậu đó là do nguyên nhân khách quan đưa lại như: do đời sống xã hội nên không hiểu biết hoặc kém hiểu biết về pháp luật, không được học tập, không có điều kiện thực tế để nhận biết cái đúng, cái sai trong cuộc sống...

Ví dụ: Sùng Văn A. là người dân tộc thiểu số, sinh sống ở vùng có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn vẫn còn phong tục bắt vợ từ sớm. A. đã bắt chị Vàng Thị B. 14 tuổi về làm vợ nhưng không có sự đồng thuận của chị B dẫn đến chị B có con khi mới 15 tuổi. Trường hợp này, Sùng Văn A. được áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm m khoản 1 Điều 51 của BLHS.

Ngoài ra, cũng tại khoản 11 Điều 2 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, TAND Tối cao cũng hướng dẫn và giải thích rõ về tình tiết “phạm tội trong trường hợp bị hạn chế khả năng nhận thức mà không phải do lỗi của mình gây ra” quy định tại điểm l khoản 1 Điều 51 của BLHS.

Cụ thể, “phạm tội trong trường hợp bị hạn chế khả năng nhận thức mà không phải do lỗi của mình gây ra” là trường hợp người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội trong khi bị hạn chế khả năng nhận thức, không đủ tỉnh táo để nhận biết một cách đầy đủ mức độ nguy hiểm cũng như hậu quả do hành vi phạm tội của mình gây ra. Người phạm tội bị hạn chế khả năng nhận thức do nguyên nhân, yếu tố khách quan tác động (như: bị cưỡng ép, lừa gạt để sử dụng chất kích thích mạnh...), chứ không phải do bản thân người phạm tội gây ra.

Khi áp dụng tình tiết giảm nhẹ này thì mức độ giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào tính chất, mức độ bị hạn chế khả năng nhận thức của người phạm tội và hoàn cảnh, nguyên nhân, yếu tố khách quan tác động đến nhận thức của người phạm tội.

Ví dụ: Nguyễn Văn A. biết Phạm Văn B. nếu uống rượu thì sẽ gặp tình trạng hạn chế khả năng điều khiển hành vi. A. đổ rượu vào lon nước ngọt cho B. uống. Biết mình đã uống rượu, B. tức giận, bỏ về. Trên đường về, thấy chị Tạ Thị C. nên B. đã xông vào đánh chị C., hậu quả chị C. bị tổn thương cơ thể tỉ lệ 30%. Cơ quan điều tra đã trưng cầu giám định pháp y tâm thần, kết quả giám định kết luận: tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, về mặt y học, B. bị trạng thái loạn thần cấp tính xảy ra do rượu (say rượu bệnh lý). Trường hợp này, Phạm Văn B. được áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm l khoản 1 Điều 51 của BLHS.