Từ quyền thu giữ tài sản bảo đảm đến kỷ luật tài chính của thị trường

"Đòn bẩy tâm lý" đằng sau quyền thu giữ tài sản

Việc chính thức luật hóa các cơ chế xử lý nợ xấu không chỉ giúp hệ thống ngân hàng trút bỏ gánh nặng dự phòng, mà cốt lõi là tái thiết lập kỷ luật tài chính, tạo nền tảng thu hút dòng vốn dài hạn vào nền kinh tế.

Số liệu giai đoạn 2017 - 2023, khi Nghị quyết 42 còn hiệu lực cho thấy, phần lớn khách hàng tự nguyện trả nợ thay vì chờ ngân hàng xử lý tài sản bảo đảm. Cụ thể, tổng số nợ xấu được xử lý khoảng 445 nghìn tỷ đồng, trong đó nợ xử lý mà khách hàng trả nợ là 161 nghìn tỷ đồng, xử lý tài sản bảo đảm 93 nghìn tỷ đồng.

Trong phần xử lý tài sản bảo đảm đó, ngân hàng chỉ thực sự phải tiến hành thu giữ và phát mại theo đúng trình tự ở khoảng 10%. Ý thức trả nợ của bên vay khi đó được cải thiện rõ ràng khi tỷ lệ khách hàng tự nguyện hợp tác đã tăng từ 22,8% lên 36,4%.

Mặc dù vậy, báo cáo của Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) ghi nhận khoảng trống pháp lý sau khi Nghị quyết 42 hết hiệu lực thi hành vào đầu năm 2024 đã tác động không nhỏ tới ý thức của người vay nợ.

Theo đó, ý thức trả nợ của khách hàng trở nên kém đi, thậm chí cố tình không trả nợ một cách tinh vi. Không ít trường hợp tìm mọi cách không bàn giao tài sản, không trả lãi, buộc ngân hàng phải khởi kiện tại Tòa án. Khi rào cản luật pháp biến mất, thái độ hợp tác cũng suy giảm theo.

Ông Nguyễn Quốc Hùng, nguyên Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam nhìn nhận, quyền thu giữ tài sản bảo đảm của các ngân hàng chính là một đòn bẩy tâm lý khiến bên vay chủ động hợp tác, nếu không trả nợ được, khách hàng sẽ tự nguyện bàn giao tài sản hoặc xử lý tài sản bảo đảm để trả nợ; trường hợp cùng lắm, ngân hàng mới tiến hành thu giữ.

Hiểu được tầm quan trọng của một khung pháp lý bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bên cho vay, Điều 198a - Luật số 96/2025/QH15 (hiệu lực từ 15/10/2025) và Nghị định số 304/2025/NĐ-CP (hiệu lực từ 1/12/2025) đã tái lập cơ chế pháp lý từng chứng minh hiệu quả trong giai đoạn 2017-2023. Đặc biệt, quy định mới lần này không còn giới hạn thời gian thí điểm, giúp loại bỏ hẳn nỗi lo "hết hạn" từng khiến ý thức trả nợ sụt giảm trong giai đoạn trước đó.

Thiết lập kỷ luật tài chính dài hạn

Chuyên gia xử lý tài sản bảo đảm tại VPBank cho biết, khi ý thức trách nhiệm và tuân thủ pháp luật của bên vay được nâng cao, việc thu hồi và xử lý nợ xấu sẽ hiệu quả hơn, góp phần giảm đáng kể thời gian đưa dòng vốn quay trở lại nền kinh tế, tạo điều kiện giảm chi phí vốn và hạ lãi suất cho khách hàng.

Chứng khoán MB (MBS) đánh giá việc sửa đổi Luật Các tổ chức tín dụng giúp giảm bớt áp lực trích lập dự phòng và chi phí xử lý nợ cho ngân hàng, đồng thời minh bạch hóa, giảm thủ tục trong việc mua bán, xử lý nợ, qua đó trực tiếp nâng cao ý thức của người đi vay và cải thiện chất lượng tài sản của toàn hệ thống trong dài hạn. MBS cho rằng những ngân hàng lớn, với chi phí trích lập cao như VPBank, VietinBank và một số ngân hàng khác sẽ hưởng lợi nhiều nhất từ thay đổi này.

Đồng quan điểm, chứng khoán KB Việt Nam (KBSV) nhận định việc Luật hóa Nghị quyết 42 giúp nâng cao ý thức trách nhiệm của bên vay trong việc tất toán nghĩa vụ nợ hoặc bàn giao tài sản bảo đảm trong trường hợp không trả được nợ, qua đó giúp các ngân hàng xử lý lượng lớn nợ ngoại bảng.

Theo Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm, một cơ chế xử lý nợ xấu hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào việc pháp luật có trao thêm quyền hay không, mà còn phụ thuộc vào khả năng phối hợp đồng bộ và thực thi thống nhất giữa các chủ thể liên quan; điều thị trường cần là quyền đó được thực hiện đúng thủ tục, đúng giới hạn và đủ ổn định trên thực tế.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty luật SBLAW kỳ vọng, trong dài hạn, việc luật hóa các cơ chế của Nghị quyết 42 sẽ góp phần định hình lại ý thức tuân thủ nghĩa vụ tín dụng và kỷ luật tài chính của thị trường Việt Nam.

“Hành vi trốn tránh nghĩa vụ thanh toán hoặc vi phạm cam kết hợp đồng tín dụng sẽ ngày càng khó tồn tại trong một hệ thống mà quyền chủ nợ được bảo vệ rõ ràng hơn”, ông Hà đánh giá.

Ở góc độ rộng hơn, một môi trường tài chính minh bạch, nơi quyền tài sản và nghĩa vụ hợp đồng được thực thi hiệu quả, sẽ là nền tảng quan trọng để nâng hạng thị trường tài chính, thu hút dòng vốn đầu tư dài hạn và cải thiện chất lượng môi trường kinh doanh của Việt Nam trong những năm tới.