“Lợp nhà giúp nhau”: Cầu nối tình làng nghĩa xóm

Khoảng trước những năm 1980, phần lớn nhà ở quê tôi đều lợp bằng lá dừa nước. Nhà lá tuy đơn sơ nhưng mát mẻ vô cùng, chi phí lại rẻ hơn nhiều so với tôn hay ngói. Tuy nhiên, mái lá cũng có cái bất tiện: chỉ khoảng ba mùa mưa là phải lợp lại, gặp giông gió lớn còn dễ bị tốc mái.

Bà con quê tôi phần lớn còn nghèo, nên lợp nhà bằng lá là chuyện thường tình. Vì vậy, thanh niên trai tráng trong xóm hầu như ai cũng biết chẻ lạt, cột lá, lợp mái, sóc nóc. Nhà nào có việc, chỉ cần tiếng gọi nhau một câu là bà con sẵn lòng đến giúp.

Một buổi sáng nọ, trời vừa đâm mây ngang, khoảng hơn năm giờ, ba má tôi chuẩn bị đi ruộng. Ba tôi dặn:

- Sáng này con qua giúp bác Hai lợp nhà nghe!

- Dạ!

Ba còn căn dặn thêm:

- Nhớ sóc nóc dùm bác cho chắc chắn, để giông gió lớn còn an toàn.

Sáng thiệt sáng, mặt trời vừa nhô lên khỏi đọt tre, tôi đã có mặt bên nhà bác Hai. Anh Cường, hai anh em An Bình cũng đến đông đủ. Bác Hai vui vẻ đem thau xôi nếp ra, bảo:

- Mấy đứa ăn no rồi tranh thủ giúp bác, chớ xế nắng lắm!

Thế là cả nhóm vừa ăn xôi vừa chuyện trò rôm rả. Ăn xong, anh em bắt tay vào việc. Bốn anh em chúng tôi kéo rui, đóng đều trên nóc nhà. Bác Hai trai ở dưới đất, thoăn thoắt trao từng cặp lá lên. Anh Cường và tôi được phân công lợp hai bên mái, còn An Bình ít kinh nghiệm nên ngồi giữa để học nghề.

Bác Hai vừa chỉ dẫn vừa nhắc:

- Mấy con lấy cỡ tấc rưỡi thôi. Sống lưng lá nằm ở kẽ ngón cái, ngón giữa đụng lưng lá phía dưới, vậy mới đều và chắc.

Nghe bác giảng giải, chúng tôi vừa làm vừa học. Người chuyền lá, người cột lạt, người chỉnh mái. Cứ thế, những tàu lá dừa nước lần lượt phủ kín từng khoảng mái nhà. Công việc tuy cực nhọc nhưng không khí lại vui như ngày hội. Anh em vừa lợp vừa kể chuyện vui, chọc ghẹo nhau. Bác Hai cũng không chịu thua, chen vào kể chuyện hồi trai trẻ:

- Hồi nhỏ tao lợp nhà tấm trồi tấm sụt, ba vợ tao lấy cây thọt..., tao nhảy dựng lên! Nhờ vậy mà bả mới ưng tao đa!

Câu chuyện vừa dứt, cả nhóm cười nghiêng ngả. Có đứa cười đến đỏ mặt, có đứa cười như bị sặc nước. Bác Hai cũng cười ha hả, còn chúng tôi thì chẳng biết mái nhà đang lợp hay đang nghe chuyện tiếu lâm nữa! Tiếng cười vang khắp xóm, làm cho buổi sáng quê nhà thêm rộn ràng.

Thấm thoắt, mái trước đã hoàn thành. Chúng tôi tiếp tục chuyển sang mái sau. Hai người lợp hai bên phải phối hợp nhịp nhàng, cứ khoảng năm ly lá lại cột một mối vào rui để lá khỏi tụt. Đến phần sóc nóc, bác Hai còn nhắc phải làm thật chắc, bởi đây là chỗ dễ bị giông gió làm hư hại nhất.

Nhờ sự phối hợp ăn ý, chẳng mấy chốc mái nhà đã hoàn tất. Bác Hai đứng dưới ngắm nhìn, gương mặt rạng rỡ, không ngớt lời cảm ơn. Nhưng với chúng tôi, giúp bác lợp nhà là chuyện bình thường, chẳng có gì đáng kể. Hôm nay giúp bác, mai mốt nhà mình có việc, bà con lại đến giúp.

Ngày ấy, chúng tôi học được nhiều điều từ những buổi lợp nhà như vậy: cách chẻ lạt, cột lá, sóc nóc, cách phối hợp công việc và cả cách sống với bà con lối xóm.

Một mái nhà được lợp bằng lá, nhưng được dựng nên bằng tình nghĩa. Ngày nay, vật liệu xây dựng đã đổi thay, nhà cửa khang trang hơn, cuộc sống cũng bận rộn hơn. Mái lá dừa nước chỉ còn thấy ở một số nơi du lịch, quán nghỉ chân hay những công trình mang nét quê xưa. Cảnh thanh niên tụ họp lợp nhà giúp hàng xóm cũng dần thưa vắng.

Nghĩ lại, tôi thấy tiếc không phải vì mái lá ngày xưa đã mất, mà vì những dịp bà con quây quần, cùng làm, cùng cười, cùng chia sẻ vui buồn ngày ấy đang dần xa.

Ngày xưa, nhà có việc là cả xóm cùng lo. Người góp công, người góp sức, người mang thức ăn đến. Chẳng ai tính toán thiệt hơn, cũng chẳng cần giấy tờ hay lời hứa. Tất cả đều xuất phát từ tình thương và sự chân thành.

Mái nhà rồi cũng cũ, lá rồi cũng mục, nhưng tình làng nghĩa xóm được vun đắp từ những ngày ấy vẫn còn đọng lại trong ký ức. Có lẽ, điều quý giá nhất của những mái nhà lá ngày xưa không nằm ở độ bền của mái, mà nằm ở những con người đã cùng nhau lợp nên mái nhà ấy.

Một thời nghèo khó mà giàu tình nghĩa. Một thời tuy thiếu thốn vật chất nhưng chưa bao giờ thiếu tiếng cười và sự sẻ chia.

Nguyễn Văn Phép

(Cựu GV trường PTTH Bình Minh- Vĩnh Long)