Vài ý kiến về câu chuyện thi vào lớp 10 và tốt nghiệp THPT

Trong những ngày gần đây, trên không gian mạng xã hội và đặc biệt là từ các cơ quan báo chí chính thống xuất hiện nhiều ý kiến xung quanh kỳ thi tuyển vào lớp 10. Trong đó có một số ý kiến đề xuất và trăn trở sau đây:

- Bỏ môn thi thứ 3 vào lớp 10: Học sinh đỡ áp lực hay đua điểm khốc liệt hơn? (Dân Trí 18/8/2026);

- Tuyển sinh lớp 10: Có thể thay thế kỳ thi tập trung bằng xét học bạ được không? (Trang Thông tin Điện tử Tổng hợp 24h 23/8/2026);

- Âu lo nếu bỏ thi vào lớp 10 để xét tuyển & Xét tuyển lớp 10 có khiến gánh nặng thi cử chuyển từ học sinh lên vai phụ huynh? (VN-Express 21/8/2026);

- Hà Nội tiến tới bỏ thi vào lớp 10: Nỗi lo 'học bạ đẹp' (Tiền Phong Online 22/8/2026);

- Thi vào lớp 10 chỉ còn Toán, Ngữ văn: Giảm áp lực hay giảm cơ hội thể hiện năng lực? và Bỏ môn thi thứ ba thi vào lớp 10: Giảm áp lực hay gia tăng tình trạng học lệch? (Tạp chí Trẻ Em Việt Nam 20/8/2026).

Là một phụ huynh và cũng là người có thời gian hoạt động trong ngành giáo dục, người viết bài này rất cảm thông và chia sẻ những ý kiến hoàn toàn có cơ sở như trên. Qua bài viết này, tôi xin góp môt số ý kiến sau đây:

Câu chuyện giảm áp lực thi cử cho học sinh bước vào tuổi mười lăm luôn chạm đến nỗi trăn trở của rất nhiều bậc phụ huynh, thầy cô và cả những người làm công tác giáo dục.

Nhìn nhận một cách sâu xa, kỳ thi tuyển sinh lớp 10 tại Việt Nam vốn mang một gánh nặng rất đặc thù: đây không chỉ là sự chuyển cấp thông thường, mà với nhiều địa phương – đặc biệt là các đô thị lớn như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh và các trung tâm văn hóa – giáo dục trong cả nước, nó còn là "cửa ải" mang tính sàng lọc khốc liệt trước ngưỡng cửa phân luồng.

Từ đó, khi bàn về việc tinh gọn môn thi hay chuyển hướng sang xét học bạ, cốt lõi của vấn đề không nằm ở việc giảm đi bao nhiêu môn, mà nằm ở sự đồng bộ của hạ tầng giáo dục và niềm tin vào sự công bằng.

Về phía áp lực học tập: Học phải đi đôi với hành, và việc kiểm tra đánh giá là cần thiết để ghi nhận quá trình nỗ lực của học sinh, trước khi chuyển sang một cấp học tập để trưởng thành cao hơn, với tính định hướng nghề nghiệp lâu dài của các em mà cũng là tâm huyết của các bậc cha mẹ..

Tuy nhiên, khi một kỳ thi trở thành nguồn cơn của những đêm thức trắng, của những lớp học thêm chật kín và sự lo âu vượt quá sức chịu đựng của một đứa trẻ 15 tuổi, thì hệ thống đó đang cần được điều chỉnh. Giảm bớt số môn thi hay cân nhắc phương thức tuyển sinh linh hoạt là một hướng đi nhân văn, giúp trả lại cho các em tuổi trẻ và nhịp sống cân bằng hơn.

Về phía nỗi lo tiêu cực và tính minh bạch: Đây chính là "hòn đá tảng" khiến mọi phương án cải cách đều vấp phải sự hoài nghi. Khi học bạ chưa hoàn toàn đồng nhất về tiêu chuẩn đánh giá giữa các trường, các vùng miền, và khi những vết gợn về "làm đẹp học bạ" vẫn còn đó, thì việc bỏ hoàn toàn kỳ thi truyền thống để chuyển sang xét tuyển rất dễ tạo ra sự bất an. Sợ nhất là giảm được áp lực thi cử ở ngọn, nhưng lại làm gia tăng những áp lực ngầm và sự bất công ở gốc và từ gốc.

Lối ra cho bài toán này có lẽ không nằm ở sự cực đoan giữa "thi căng thẳng" hay "xét học bạ hoàn toàn", mà nằm ở sự minh bạch, chuẩn hóa và phân bổ nguồn lực công bằng.

Khi chất lượng giáo dục giữa các trường công lập được thu hẹp khoảng cách, khi chỉ tiêu tuyển sinh đáp ứng được mong mỏi chính đáng của người học, và khi kỷ cương trong đánh giá được giữ vững bằng những chế tài giám sát nghiêm ngặt, tự khắc áp lực của kỳ thi sẽ hạ nhiệt. Suy cho cùng, mục đích cuối cùng của giáo dục không phải là tìm ra ai vượt qua được một kỳ thi khắc nghiệt, mà là tạo ra môi trường để mỗi đứa trẻ đều có chỗ đứng xứng đáng trên con đường tương lai của mình.

Giữa một guồng quay xã hội đầy những lo toan và gấp gáp ấy, theo nhiều chuyên gia, câu hỏi luôn thường trực mỗi mùa tuyển sinh là: làm thế nào để chúng ta giữ được sự bình thản cho những đứa trẻ khi bước qua cột mốc đầu đời này?

Để bài toán tuyển sinh lớp 10 tìm được lời giải thực chất, việc mổ xẻ những góc khuất, lỗ hổng và rủi ro của từng phương án là điều cần thiết. Cả hai xu hướng, bám giữ thi cử truyền thống hay chuyển dịch sang xét học bạ… đều mang trong mình những mặt trái rõ rệt nếu áp dụng một cách cơ học.

Dưới đây là bức tranh chi tiết về những bất cập hiện hữu và tiềm ẩn của từng hướng đi:

1. Xu hướng giữ nguyên hoặc siết chặt thi cử (thi nhiều môn, áp lực cao)

Xu hướng này lấy sự minh bạch của kết quả bài thi làm gốc, nhưng lại đẩy gánh nặng tâm lý và thể chất về phía học sinh.

(i) Bất cập hiện hữu (đã có):

Nạn học lệch, học tủ và luyện thi tràn lan: Vì áp lực điểm số quyết định tất cả, học sinh bị cuốn vào vòng xoáy luyện giải đề thay vì thụ hưởng giáo dục toàn diện. Các môn không thi (hoặc ít quan trọng hơn) bị xem nhẹ.

Sự bất bình đẳng về cơ hội tiếp cận tri thức: Học sinh ở các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa hoặc hoàn cảnh khó khăn chịu thiệt thòi lớn trước các lò luyện thi đắt đỏ ở thành thị.

Gánh nặng tâm lý tuổi dậy thì: Áp lực từ kỳ thi lớp 10 tại các đô thị lớn hiện nay đôi khi còn nặng nề hơn cả đại học, để lại những hệ lụy dài lâu về sức khỏe tinh thần cho các em ở độ tuổi “trăng tròn” này.

(ii) Bất cập tiềm ẩn (sẽ có trong tương lai):

Sự lệch pha với chương trình giáo dục phổ thông mới: Khi chương trình mới hướng tới phát triển phẩm chất, năng lực và tư duy phản biện, một kỳ thi áp lực nặng về nhớ - hiểu máy móc sẽ đi ngược lại mục tiêu đổi mới cốt lõi.

2. Xu hướng giảm môn thi hoặc chuyển sang xét học bạ

Xu hướng này mang tính nhân văn ở bề nổi, nhằm giải tỏa áp lực thi cử, nhưng lại đặt ra thách thức cực lớn về tính công bằng và sự nghiêm minh của hệ thống.

(i) Bất cập hiện hữu (đã có):

Bệnh thành tích và hiện tượng "làm đẹp học bạ": Áp lực điểm số trên lớp (GPA)* để xét chuyển cấp sẽ tạo động lực ngầm cho sự nới lỏng trong chấm điểm. Điểm 9, điểm 10 dễ dãi làm mất đi giá trị thực chất của sự đánh giá.

Sự thiếu đồng bộ giữa các cơ sở giáo dục: Tiêu chuẩn đánh giá giữa các trường công lập - ngoài công lập, giữa các vùng miền vốn đã có độ lệch nhất định. Lấy thước đo không đồng nhất để làm căn cứ phân luồng tuyển sinh sẽ triệt tiêu sự công bằng.

(ii) Bất cập tiềm ẩn (Sẽ có trong tương lai):

Gia tăng tiêu cực ngầm (chạy điểm, chạy trường): Khi cửa thi cử bị thu hẹp hoặc thay bằng xét tuyển, các kẽ hở trong khâu quản lý hồ sơ học tập có thể trở thành "màu mỡ" cho những tiêu cực tinh vi hơn, khó giám sát hơn so với một kỳ thi tập trung công khai.

Mất kiểm soát chất lượng đầu vào của các trường THPT: Các trường cấp ba sẽ khó khăn hơn trong việc phân loại năng lực thực tế của học sinh để có phương pháp giảng dạy phù hợp ngay từ đầu cấp.

Nhìn nhận một cách sòng phẳng, không có phương án nào là hoàn hảo tuyệt đối trong bối cảnh hạ tầng giáo dục hiện tại. Thi cử quá đà thì bào mòn tuổi thơ; còn xét học bạ vội vã khi kỷ cương đánh giá chưa vững thì lại mở đường cho sự bất công.

Do đó, nếu bắt buộc phải chọn một điểm tựa giữa việc chuẩn hóa kỳ thi ở mức độ nhẹ nhàng hơn hay siết chặt chất lượng học bạ, theo tôi, việc "Chỉ xét tuyển từ Học bạ" là không khả thi, vì khi tổ chức thi với quy chế và kiểm tra giám sát tưởng là chặt chẽ, nhưng vẫn xảy ra tình trạng (như ở Hội đồng thi trường Chuyên Tuyên Quang vừa qua là một điển hình)... còn chưa thật nghiêm minh, thì làm sao có thể "bỏ thi" được!

Nhưng ở phương án bỏ bớt môn thi, theo tôi - cũng không thể quyết định chủ quan bỏ môn này, hay bỏ môn kia... Vì tùy theo trường "Chuyên" và "Không chuyên" sẽ có yêu cầu đầu vào khác nhau...

Nên chăng tốt nhất, tôi đề nghị:

Trong thi tuyển vào lớp 10, nên gom những môn chính lại thành 1 bài thi tổng hợp, gồm các môn chính như: Văn, Toán, Ngoại ngữ (nhưng cũng nên có 1 câu về Lịch sử và Đạo đức công dân…) và chỉ tổ chức thi trong 1 buổi. Vừa giảm gánh nặng về tổ chức và chi phí, vừa có cái nhìn tổng quát và đánh giá toàn diện… nhưng không gây áp lực cho cả học sinh lẫn ngành giáo dục và xã hội. Nếu thực hiện, sẽ vừa giải quyết được bài toán giảm tải số lượng môn thi, vừa giữ lại "chiếc phanh" an toàn là sự minh bạch của kết quả thi cử. Đồng thời, việc tôn trọng đặc thù riêng giữa trường chuyên và không chuyên qua các tiêu chí phân loại phù hợp là một tư duy thực tế, tránh cào bằng.

Mở rộng ra, với kỳ thi Tốt nghiệp phổ thông cũng vậy. Thi nhẹ nhàng, đủ để đánh giá nền tảng kiến thức 12 năm học của học sinh. Sau đó, các trường Đại học (hoặc trường chuyên nghiệp) sẽ kiểm tra năng lực học sinh tùy vào yêu cầu đào tạo của từng trường, từng ngành… Tương tự như thi tuyển vào lớp 10, nếu thực hiện được điều này sẽ trả lại chức năng tuyển chọn chuyên sâu cho các trường đại học dựa trên năng lực đặc thù, là một mô hình rất gần với nền giáo dục tiên tiến thế giới. Khi kỳ thi tốt nghiệp đúng nghĩa chỉ để xác nhận việc hoàn thành bậc phổ thông, áp lực sẽ được rũ bỏ hoàn toàn khỏi vai của những đứa trẻ mười tám tuổi…

Kết luận

Giữa một hệ thống đang loay hoay tìm điểm cân bằng giữa "giảm áp lực" và "giữ kỷ cương", rất mong ngành Giáo dục và các chuyên gia cần tìm ra những giải pháp tinh gọn, thực chất và dũng cảm đối diện với thực tế... Như vậy, mới chính là lối ra phù hợp, an toàn và bền vững.

ThS. LS PHAN VĂN VĨNH

Đoàn Luật sư tỉnh Tây Ninh.