Một số bất cập về tội "Tham ô tài sản" theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam và kiến nghị hoàn thiện

Thứ nhất, thiếu sự thống nhất của Bộ luật Hình sự năm 2015 (gọi tắt là BLHS 2015), Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP (gọi tắt là Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP) và Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 khi giải thích thế nào là người có chức vụ; chưa xây dựng khái niệm giải thích về “người có quyền hạn”.

Tại Điều 353 BLHS 2015 quy định về tội "Tham ô tài sản" là hành vi của “người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn…”, tuy nhiên tại khoản 2 Điều 352 BLHS 2015 chỉ giải thích thế nào là “người có chức vụ”, nhưng chưa có quy định thế nào là “người có quyền hạn”. Qua nghiên cứu, tác giả nhận thấy trong một số trường hợp những người mặc dù không có chức vụ nhưng lại có quyền hạn nhất định vẫn có thể trở thành chủ thể của tội "Tham ô tài sản".

Trên thực tế, người có chức vụ đương nhiên có quyền hạn; nhưng ngay cả người không có chức vụ mà được giao, nắm giữ quyền hạn nhất định trong một lĩnh vực cụ thể và có trách nhiệm quản lý tài sản của cơ quan, tổ chức thì vẫn có thể trở thành chủ thể của tội "Tham ô tài sản". Tương tự, Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP lẽ ra phải trực tiếp làm rõ dấu hiệu “người có chức vụ, quyền hạn”, nhưng lại dẫn chiếu sang Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, khiến việc xác định chủ thể tội phạm phụ thuộc vào luật chuyên ngành khác - gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng, đặc biệt khi có sự sửa đổi của luật được dẫn chiếu. Tại Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, “chức vụ” và “quyền hạn” được đưa ra mà không có sự tách bạch độc lập, rõ ràng để giải thích như thế nào là “người có chức vụ”, “người có quyền hạn”.

Tại quy định tại khoản 4 Điều 2 Luật này, kỹ thuật lập pháp theo hướng liệt kê được các nhà lập pháp sử dụng trong xây dựng khái niệm “người có chức vụ, quyền hạn” khiến chủ thể của tội "Tham ô tài sản" không được bao quát, dẫn đến tình trạng bỏ lọt tội phạm trên thực tế. Cách thức mô tả khái niệm này không thể phân tách rạch ròi giữa chức vụ và quyền hạn, khiến việc lý luận về phạm vi chủ thể trong tội tham ô trở nên phức tạp hơn so với cách BLHS năm 2015 triển khai.

Vì vậy, khi xây dựng khái niệm “người có quyền hạn”, các nhà lập pháp cần phải lột tả bản chất của “người có quyền hạn” để phân biệt “người có chức vụ”, đồng thời cần sử dụng kỹ thuật lập pháp theo hướng loại trừ (người có quyền hạn không phải là người có chức vụ theo quy định tại khoản 2 Điều 352 BLHS năm 2015), và đảm bảo tính đồng bộ giữa BLHS và các văn bản hướng dẫn.

Thứ hai, quy định về mức khởi điểm định lượng giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong cấu thành tội "Tham ô tài sản" chưa phù hợp bối cảnh của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam.

Khoản 1 Điều 353 BLHS năm 2015 quy định về mức khởi điểm định lượng giá trị tài sản bị chiếm đoạt từ 2.000.000 đồng trở lên là căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội "Tham ô tài sản". Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế – xã hội hiện nay, mặt bằng giá cả, chỉ số giá tiêu dùng, mức lương tối thiểu vùng trung bình (trung bình 4 vùng là 4.470.000 đồng/tháng) [1], mức lương cơ sở (2.340.000 đồng/tháng) [2]. Vì vậy, nếu xử lý hình sự với những hành vi tham ô tài sản 2.000.000 đồng thì không xuể, xét trong tình hình hiện nay quy định này đã không còn phù hợp nữa, giá trị này chưa phản ánh được tính chất nguy hiểm đáng kể cho xã hội của hành vi phạm tội.

Do đó, cần nâng mức khởi điểm định lượng giá trị tài sản bị chiếm đoạt lên 5.000.000 đồng sẽ tạo ra một khoảng cách hợp lý so với quy định hiện hành, bảo đảm phân hóa trách nhiệm hình sự rõ nét hơn, hạn chế hình sự hóa các hành vi giá trị thấp nhưng vẫn không quá cao đến mức làm giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng.

Thứ ba, hạn chế về phạm vi đối tượng thụ hưởng chính sách xã hội tại tình tiết định khung quy định tại điểm d khoản 2 Điều 353 BLHS năm 2015.

Hiện nay, hệ thống chính sách an sinh xã hội đã được mở rộng đáng kể, gồm nhiều nhóm đối tượng yếu thế như: Người khuyết tật, người cao tuổi không nơi nương tựa, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, hộ nghèo và cận nghèo, đối tượng bảo trợ xã hội, sinh viên thuộc diện chính sách, cũng như các chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội,… [3] Đặt trong tương quan so sánh, quy định tại điểm d khoản 2 Điều 353 BLHS năm 2015 chưa bao quát hết được các đối tượng thụ hưởng các chính sách xã hội bởi việc sử dụng kỹ thuật lập pháp theo hướng liệt kê về mục đích sử dụng tài sản và một số đối tượng thụ hưởng, dễ dẫn tới tình trạng không xử lý nghiêm minh các hành vi phạm tội có cùng tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội.

Vì vậy, kiến nghị sửa đổi tình tiết định khung quy định tại điểm d khoản 2 Điều 353 BLHS 2015 như sau: “Chiếm đoạt tài sản, phụ cấp, trợ cấp và quyên góp đối với các đối tượng thụ hưởng chính sách xã hội”. Việc sửa đổi theo hướng này bảo đảm bao quát toàn bộ các nhóm đối tượng yếu thế và các chương trình chính sách xã hội đang ngày càng mở rộng trong thực tiễn, đồng thời tránh tình trạng bỏ sót mỗi khi hệ thống chính sách xã hội có sự điều chỉnh.

Thứ tư, quy định về hình phạt bổ sung tại khoản 5 Điều 353 BLHS 2015 vi phạm nguyên tắc áp dụng hình phạt bổ sung.

Khi quy định hình phạt bổ sung tại khoản 5 Điều 353 BLHS 2015, các nhà lập pháp sử dụng cụm từ “còn bị” thể hiện tính bắt buộc trong áp dụng hình phạt “cấm đảm nhiệm chức vụ, quyền hạn” đối với người phạm tội. Quy định này trái với nguyên tắc áp dụng tại khoản 3 Điều 32 BLHS 2015, về bản chất hình phạt bổ sung không phải là hình phạt độc lập, mà phải luôn đi kèm với hình phạt chính, có vai trò bổ trợ cho hình phạt chính. Nói cách khác, hình phạt bổ sung tăng cường khả năng trừng trị tội phạm, giáo dục người phạm tội ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc cuộc sống, ngăn ngừa tái phạm. Nguyên tắc áp dụng hình phạt bổ sung được xác định có tính chất tùy nghi “có thể”, tức khi xem xét quyết định áp dụng hình phạt bổ sung, Tòa án “cần phải cân nhắc các tình tiết cụ thể của vụ án, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, đặc điểm nhân thân người phạm tội và những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, cũng như ý thức pháp luật để quyết định có áp dụng hay không áp dụng hình phạt bổ sung.

Do đó, quy định về hình phạt bổ sung tại khoản 5 Điều 353 BLHS đã vô hình trung tuyệt đối hóa trong cơ chế áp dụng hình phạt bổ sung, mặc nhiên xác lập tính bắt buộc của hình phạt “cấm đảm nhiệm chức vụ, quyền hạn” đối với người phạm tội. Vì vậy, kiến nghị sửa đổi khoản 5 Điều 353 BLHS năm 2015 theo hướng: “Người phạm tội có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm, phạt tiền từ 60.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản”. Việc loại bỏ cụm từ “còn bị” đối với hình phạt cấm đảm nhiệm chức vụ nhằm khôi phục đúng tính chất tùy nghi trong áp dụng hình phạt bổ sung.

Những bất cập về xác định chủ thể, định lượng tài sản, phạm vi đối tượng thụ hưởng chính sách xã hội và cơ chế áp dụng hình phạt bổ sung cho thấy sự cần thiết phải điều chỉnh pháp luật hình sự theo hướng đồng bộ, rõ ràng và phù hợp hơn với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam hiện nay. Việc sửa đổi các quy định này sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, thống nhất và hiệu quả của pháp luật hình sự, bảo đảm xử lý nghiêm minh hành vi tham ô tài sản, đồng thời củng cố niềm tin của nhân dân đối với bộ máy nhà nước và trật tự pháp luật.

TRIỆU QUỐC BẢO

Công ty Luật TNHH Anh Minh